Kurucularımız
Bir ömrün ardından kalan en büyük miras: insana hizmet.
Süreyya Paşa Vakfı'nın tarihsel mirası, yalnızca taşınmazlardan ve yapılardan oluşan bir miras değildir. Bu miras; eğitimden sağlığa, kültürden sanata, şehircilikten sosyal dayanışmaya kadar uzanan geniş bir hizmet anlayışının, Süreyya İlmen Paşa ile Adalet İlmen'in topluma bıraktığı kalıcı bir emanettir.
İlmen ailesinin İstanbul'un Anadolu yakasında gerçekleştirdiği çalışmaların izleri bugün Kadıköy'den Maltepe'ye kadar uzanmaktadır. Süreyya Operası, Süreyya Plajı, Süreyyapaşa Sanatoryumu, sosyal ve kültürel girişimler ile eğitim ve sağlık amacı taşıyan vakıf malları bu anlayışın günümüze ulaşan önemli örnekleridir. Süreyya Paşa Vakfı, bu tarihsel mirası geleceğe taşıma sorumluluğuyla çalışmalarını sürdürmektedir.
1880–1966Adalet İlmen
Hayır mirasının sessiz fakat vazgeçilmez ismi
Yüzbaşı Salih Bey'in kızı; Süreyya Operası'nı Darüşşafaka'ya bırakan ortak vasiyetin tarafı ve Maltepe'deki vakıf mallarının eğitim ve sağlık amacıyla tahsisinde belirleyici irade.
Adalet İlmen sayfası
1874–1955Süreyya İlmen Paşa
Asker, havacılık öncüsü, sanayici, milletvekili, şehirci ve hayırsever
Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'e uzanan çok yönlü bir devlet ve toplum insanı; Süreyya Operası, Süreyya Plajı ve Süreyyapaşa Sanatoryumu'nun kurucu iradesi.
Hayatını okuyunAsker bir aileden gelen bir hayat
Asker, havacılık öncüsü, sanayici, milletvekili, şehirci ve hayırsever
Süreyya İlmen, yaygın olarak bilinen adıyla Süreyya Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemleri ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş ve gelişme yıllarına tanıklık etmiş; askerlik, sanayi, siyaset, belediyecilik, kültür, sağlık ve sosyal yardım alanlarında faaliyet göstermiş çok yönlü bir devlet ve toplum insanıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisinin resmî milletvekili kayıtlarında Süreyya Paşa; 1874 yılında Karadağ'da doğmuş, Rıza Paşa ile Adviye Hanım'ın oğlu, Erkân-ı Harbiye mezunu bir asker olarak kayıtlıdır. Aynı kayıtlarda Mirliva, fabrikatör, askerî yayın yazarı, Harbiye Nezareti Havacılık Şubesi kurucusu, 31. Tümen Komutanı, Kadıköy Hilâl-i Ahmer Şubesi Başkanı, belediye meclisi üyesi ve Süreyya Paşa Mensucat Fabrikası'nın kurucusu olarak yer almaktadır.[1]
Süreyya İlmen, II. Abdülhamid döneminde Osmanlı askerî yönetiminin en önemli isimlerinden olan Serasker Mehmed Rıza Paşa'nın oğluydu. Askerî eğitimini tamamladıktan sonra Osmanlı ordusunda çeşitli görevlerde bulundu; genç yaşta yüksek rütbelere ulaştı ve askerî meseleler üzerine çok sayıda eser kaleme aldı.
Süreyya İlmen üzerine gerçekleştirilen en kapsamlı akademik araştırmalardan biri, A. Kürşad Karacagil tarafından Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsünde hazırlanan “Süreyya İlmen'in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri” başlıklı doktora tezidir. Bu çalışma Süreyya Paşa'yı asker, siyasetçi, iş insanı ve sosyal-kültürel girişimci kimlikleriyle kapsamlı biçimde ele almakta; yaşamı boyunca yirmiden fazla eser kaleme aldığını ortaya koymaktadır.[2]
Türk havacılık tarihinde bir öncü
Süreyya Paşa'nın askerî hayatındaki en dikkat çekici alanlardan biri Osmanlı askerî havacılığının kuruluş ve teşkilatlanma dönemindeki çalışmalarıdır. 20. yüzyılın başında dünyanın önde gelen ordularında uçakların askerî amaçlarla kullanılmaya başlanması üzerine Osmanlı ordusunda da yeni bir havacılık teşkilatı oluşturulması gündeme geldi.
Süreyya İlmen bu erken dönemde havacılığın kurumsallaştırılması, pilot yetiştirilmesi, uçak temini ve hava teşkilatının oluşturulması konularında görev alan öncü askerlerden biri oldu. TBMM'nin resmî özgeçmiş kaydında kendisi “Harbiye Nezâreti Havacılık Şubesi Kurucusu” olarak gösterilmektedir.[1]
Karacagil'in doktora çalışması da Süreyya Paşa'nın Osmanlı askerî havacılığı konusundaki faaliyetlerini hayatının en dikkat çekici yönlerinden biri olarak değerlendirmekte ve onu Türk havacılığının kurucu isimlerinden biri olarak ele almaktadır.[2] Bu alandaki deneyimlerini daha sonra “Türkiye'de Tayyarecilik ve Balonculuk Tarihi” adlı eserinde de kaleme almıştır.
Sanayici Süreyya Paşa
Askerlik hayatının ardından Süreyya Paşa özel teşebbüse yöneldi. İstanbul'un Balat semtinde Süreyya Mensucat Fabrikası'nı kurarak tekstil sanayisine girdi. Fabrika ilerleyen dönemlerde Adalet Mensucat Fabrikası adıyla faaliyet göstermeye devam etti. Madencilik girişimleri, İstanbul Ticaret ve Sanayi Odasındaki çalışmaları ve sanayi örgütlenmelerine ilişkin faaliyetleri de bulunuyordu.[2]
Süreyya Paşa, Millî Mücadele döneminde de toplumsal faaliyetlerden uzak kalmadı. Kadıköy Hilâl-i Ahmer Şubesi Başkanlığı görevini yürüttü ve Anadolu'ya yardım gönderilmesini sağlayan faaliyetlerde yer aldı.[1][3]
Belediyecilik ve şehircilik de yaşamının önemli bir alanıydı. 1926 yılında belediye meclisine seçilen Süreyya Paşa; Anadolu yakasının ulaşım, imar ve şehir hizmetleri konusunda çok sayıda öneri sundu. Dönemin basını bu önerileri “Süreyya Paşa'nın Meşhur Takrirleri” adıyla haberleştirdi. 1927'de III. Dönem İstanbul Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine girdi; 1930'da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurucu üyeleri arasında yer aldı ve 15 Aralık 1930'da milletvekilliğinden istifa etti.[1]
Süreyya Operası
Kültür ve sanata bırakılan eser
Kadıköy'ün simge yapılarından Süreyya Operası, Süreyya Paşa'nın İstanbul kültür hayatına bıraktığı en önemli eserlerden biridir. Avrupa'daki tiyatro ve opera yapılarını inceleyen Süreyya Paşa, Anadolu yakasının çağdaş bir kültür ve sanat yapısına sahip olması amacıyla bu projeyi gerçekleştirdi.
Süreyya Operası 7 Mart 1927 tarihinde görkemli bir açılışla hizmete girdi. Darüşşafaka'nın tarihsel kayıtlarında yapı, Türkiye'nin ilk çağdaş tiyatro ve sinema yapılarından biri olarak tanımlanmaktadır.[4]
Süreyya ve Adalet İlmen çifti yaptıkları vasiyetle Süreyya Operası'nı Darüşşafaka Cemiyetine miras bıraktılar. Darüşşafaka'nın kayıtlarına göre bu mirastan elde edilen gelir, yıllar boyunca eğitim imkânları sınırlı çocukların eğitimine katkı sağladı.[5] Bu yönüyle Süreyya Operası, kültür ve sanat eseri olmanın ötesinde, İlmen çiftinin eğitimi destekleyen hayır anlayışının yaşayan bir örneğidir.
Süreyya Plajı
Maltepe'nin hafızasında bir İstanbul klasiği
Süreyya Paşa'nın Maltepe ile özdeşleşen en önemli girişimlerinden biri Süreyya Plajı oldu. 20. yüzyılın ortalarında İstanbul'un en tanınmış sahil ve dinlenme alanlarından biri haline gelen Süreyya Plajı; denizi, sosyal tesisleri, konaklama ve eğlence alanlarıyla dönemin önemli turizm merkezlerinden biri olarak Maltepe'nin gelişiminde önemli rol oynadı.
Denizde bulunan ve yıllar içinde Maltepe'nin sembollerinden biri haline gelen sütunlu yapı da Süreyya Plajı'nın hafızasını günümüze taşıyan simgeler arasındadır. Bugün deniz dolgusu nedeniyle kıyıda kalan bu yapı, Maltepe'nin geçmişteki sahil kültürünün en önemli görsel tanıklarından biridir.
Süreyyapaşa Sanatoryumu
Sağlık için bırakılan büyük miras
İlmen ailesinin Maltepe'ye bıraktığı en önemli miraslardan biri kuşkusuz sağlık alanındadır. Bugünkü Süreyyapaşa Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesinin tarihsel temeli, İlmen ailesinin Narlıdere Çiftliği olarak bilinen geniş arazisinin sağlık hizmetlerine tahsis edilmesine uzanmaktadır.
Hastanenin resmî tarihçesine göre 30 Kasım 1951 tarihinde, yaklaşık 1.800 dönümlük Narlıdere Çiftliği üzerinde yirmi hasta kabul eden küçük bir sağlık birimiyle hizmet başladı. Bir yıl sonra Harem Köşkü restore edilerek 50 yataklı hastane haline getirildi; Selamlık Köşkü ise idare binası olarak kullanılmaya başlandı.[6]
Bu küçük başlangıç zaman içerisinde Türkiye'nin göğüs hastalıkları ve göğüs cerrahisi alanındaki en önemli sağlık kurumlarından birine dönüştü. Böylece İlmen ailesinin toprağa yaptığı bir bağış, on binlerce insanın tedavi edildiği kalıcı bir sağlık hizmetine dönüştü.
İki insan, ortak bir miras
Süreyya Paşa'nın hayatına bakıldığında askerlikten havacılığa, sanayiden siyasete, belediyecilikten kültür ve sanata kadar uzanan olağanüstü geniş bir faaliyet alanı görülmektedir. Adalet İlmen'in hayatına bakıldığında ise daha az görünür olmakla birlikte aile varlığının hayır amaçlarına yönlendirilmesinde, vakıf anlayışının sürdürülmesinde ve gelecek kuşaklara bırakılan sosyal mirasta son derece önemli bir rol ortaya çıkmaktadır.
Onları ortaklaştıran temel anlayış, sahip olduklarını yalnız kendileri için değil toplum için değerlendirme düşüncesidir. Süreyya Operası'nın eğitim hizmetine dönüşen geliri, Süreyyapaşa arazisinin sağlık hizmetlerine dönüşmesi, Maltepe'deki vakıf mallarının eğitim ve sağlık amacı taşıması ve Süreyya Plajı'nın Maltepe'nin toplumsal hafızasında bıraktığı iz, bugün hâlâ yaşayan bu anlayışın parçalarıdır.
Süreyya Paşa Vakfı'nın tarihsel temelini oluşturan hayır anlayışının merkezinde eğitim ve sağlık bulunmaktadır. Vakıf senedine göre vakıf başkanlığı Maltepe Belediye Başkanı tarafından yürütülmekte; İlmen ailesinin bıraktığı miras, aradan geçen onlarca yıla rağmen bugün de eğitim desteği ve sosyal hizmetlerle yaşamaya devam etmektedir.
“Milletin sinesinden kazandım; ona hizmet etmek ve kazandıklarımı ona vermek millî ve vicdanî bir borçtur.”
Süreyya İlmen'e atfedilen ve Süreyyapaşa Hastanesinin kurumsal tarih anlatısında aktarılan söz.[9]
Bu miras; bir öğrencinin eğitimine destek olduğunda, bir gencin geleceğine katkı sağladığında, ihtiyaç sahibi bir ailenin yanında olduğunda, sağlık ve sosyal dayanışma amacıyla kullanıldığında kurucularının iradesine uygun biçimde yaşamaya devam etmektedir. Süreyya Paşa Vakfı, İlmen ailesinden devraldığı bu emaneti geçmişine saygı, geleceğe karşı sorumluluk ve kamu yararı ilkesiyle yaşatmayı amaçlamaktadır.
1874'ten 1966'ya
- 1874
Süreyya İlmen, Podgorica'da dünyaya geldi.[1]
- 6 Eylül 1895
Süreyya İlmen ile Adalet Hanım evlendi.[3]
- 1910'lu yıllar
Süreyya İlmen Osmanlı askerî havacılığının teşkilatlanmasında görev aldı.[1]
- 1914 ve sonrası
Süreyya Paşa sanayi ve özel teşebbüs alanındaki faaliyetlerini yoğunlaştırdı.[2]
- 1926
İstanbul'da belediye meclisi çalışmalarına katıldı.[1]
- 7 Mart 1927
Süreyya Operası açıldı.[4]
- 1927
Süreyya İlmen III. Dönem İstanbul Milletvekili seçildi.[1]
- 1930
Serbest Cumhuriyet Fırkası çalışmalarına katıldı; 15 Aralık 1930'da milletvekilliğinden ayrıldı.[1]
- 1940'lı yıllar
Süreyya Plajı Maltepe'nin önemli sosyal ve turistik merkezlerinden biri haline geldi.
- 1950
Narlıdere Çiftliği arazisinin sağlık hizmetine tahsis süreci başladı.[6]
- 30 Kasım 1951
Süreyyapaşa Sanatoryumu'nun ilk sağlık birimi hizmete başladı.[6]
- 1950'li yıllar
İlmen ailesinin çeşitli taşınmaz ve gelirleri eğitim ve sağlık amacıyla hayır kurumlarına ve vakıf hizmetlerine tahsis edildi.
- 6 Şubat 1955
Süreyya İlmen Paşa İstanbul'da vefat etti.
- 1966
Adalet İlmen vefat etti ve Süreyya Paşa'nın yanına defnedildi.[8]
Kaynakça ve İleri Okuma
- 1
Türkiye Büyük Millet Meclisi
TBMM Albümü 1920–2010, Cilt I, III. Yasama Dönemi, Süreyya Paşa (Ferik Süreyya Paşa İlmen) özgeçmişi. Doğum yeri ve yılı, anne-baba adı, eğitimi, askerî görevleri, havacılık faaliyetleri, belediyeciliği, milletvekilliği ve çocuk sayısı bakımından temel resmî kaynak.
- 2
Karacagil, A. Kürşad
Süreyya İlmen'in Hayatı, Faaliyetleri ve Eserleri. Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı, Doktora Tezi, İstanbul, 2011. 318 sayfalık çalışma, Süreyya İlmen hakkında hazırlanmış en kapsamlı akademik biyografilerden biridir.
- 3
Yenilmez Koyuncu, Ayça
“Dernekten Siyasal Partiye: Toprak, Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi (T.E.S.T.).” Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı 66, Bahar 2020, s. 331–362. Süreyya İlmen'in aile hayatı, Adalet Hanım ile evlilik tarihi, çocukları, siyasi ve sosyal faaliyetleri hakkında akademik bilgiler içerir.
- 4
Darüşşafaka Cemiyeti
“Süreyya Operası: Kültür ve Sanatın Mirası, Darüşşafaka'nın Emaneti.” Süreyya Operası'nın kuruluşu, açılışı ve Darüşşafaka'ya bırakılması hakkında kurumsal kaynak.
- 5
Darüşşafaka Cemiyeti
“Darüşşafaka Bağışçısı Süreyya İlmen Unutulmadı” ve Süreyya İlmen anma kayıtları. Süreyya ve Adalet İlmen'in birlikte yaptıkları vasiyet ve Süreyya Operası'nın Darüşşafaka'ya bırakılması bakımından önemli kurumsal kaynaktır.
- 6
T.C. Sağlık Bakanlığı, Süreyyapaşa Göğüs Hastalıkları ve Göğüs Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi
“Tarihçe.” Narlıdere Çiftliği, sanatoryumun kuruluşu ve sağlık hizmetlerinin gelişimine ilişkin resmî kurum tarihçesi.
- 7
İstanbul Ansiklopedisi / Reşad Ekrem Koçu Arşivi
“İLMEN (ADÂLET)”, kayıt no I10043. 12 Mayıs 1966 tarihli Hürriyet gazetesi kupürü; Kadir Has Üniversitesi ve SALT iş birliğiyle erişime açılan İstanbul Ansiklopedisi Arşivi.
- 8
Cumhuriyet Gazetesi
12 Mayıs 1966, Adalet İlmen ölüm ilanı. Adalet İlmen'in aile ilişkileri, cenaze ve defin bilgileri bakımından dönemin birincil basın kaynağı.
- 9
T.C. Sağlık Bakanlığı, Süreyyapaşa EAH
“Müteşebbis ve Hayırsever Kişiliğiyle Süreyya İlmen.” Süreyya İlmen'in sağlık, kültür ve hayır faaliyetlerine ilişkin kurumsal biyografi.